Memorijalni kompleks Boško Buha

Društvo Dr Sanja Petrović Todosijević

Kod Kuće za odmor Četnička zaseda

Dana 21. februara 2019. godine Agencija za licenciranje stečajnih upravnika objavila je u dnevnim listovima Politika i Večernje novosti obaveštenje kojim je želela da informiše sva „po-tencijalno zainteresovana lica“ „da se otkazuje prodaja nepokretne i pokretne imovine stečajnog dužnika“ Ugostiteljsko turističkog preduzeća Putnik Prijepolje „grupisane u celinu 2 i celinu 3 koja je zakazana za 28. 3. 2019“. Navedena informacija, na prvi pogled, i ne otkriva previše. Za moju drugaricu, dramsku pedagoškinju Ivanu Bogićević Leko i mene znači mnogo jer smo četrnaest dana ranije na Ivaninu inicijativu, zajedničkim snagama sastavile peticiju pod nazivom Sprečimo prodaju Memorijalnog kompleksa Boško Buha koju je do trenutka izuzimanja Memo-rijala iz „stečajne mase“ (čitaj „grupisane u celinu 2 i celinu 3“) potpisalo 848 građana i građanki Republike Srbije ali i građana i građanki Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Slovenije, Crne Gore kao i značajan broj „naših“ ljudi koji žive po celoj Evropi i svetu. I ako se bar u ovom trenutku čini da je Memorijal Boško Buha bar privremeno „pao sa stola“ njegova budućnost veoma je neizvesna. Baš zvog toga, napisala sam tekst koji je pred čitaocima.

Poslednjeg dana meseca februara, dakle 28. februara 2019. godine u prostorijama Agencije za licenciranje stečajnih upravnika tačnije u Centru za stečaj koji se nalazi u Beogradu na adresi Terazije br. 23, na trećem spratu, u sali 301, sa početkom u 12 h održaće se „javno nadmetanje“ zainteresovanih kupaca u postupku „prve prodaje nepokretne i pokretne imovine stečajnog dužnika“ Ugostiteljsko turističkog preduzeća Putnik Prijepolje. Oglas kojim se najavljuje prodaja imovine preduzeća koje je skoro devet godina „pod stečajem“ najverovatnije ne bi privukao pažnju javnosti da se u tekstu istog nije moglo pročitati da „predmet prodaje“ imovine grupisane u tri celine ne čine između ostalog: „objekat turizma – Muzej pionira i omla-dine Jugoslavije u Memorijalnom kompleksu Boško Buha – upisana u listu nepokretnosti broj 334 KO Jabuka, kao objekat broj 15 na katastarskoj parceli broj 1057/1 KO Jabuka, izgrađen bez odobrenja za gradnju, površine zemljišta pod objektom od 305 m2, u društvenoj svojini stečajnog dužnika, sa obimom udela 1/1. Objekat je spratnosti Pr“, kao i „zgrada kulture – Spomen dom Boško Buha – upisan u listu nepokretnosti broj 131 KO Jabuka kao objekat broj 1 na katastarskoj parceli 1060/1 KO Prijepolje, koji je izgrađen pre donošenja propisa o izgradnji objekta, površine zemljišta pod zgradom – objektom 367 m2, u privatnoj svojini stečajnog dužnika, sa obimom udela 1/1. Prema proceni Eucons group d.o.o. Beograd, objekat je spratnosti Po+P+1+2Pk, ukupne korisne neto površine 1007,73 m2.

Drugim rečima, „zahvaljujući“ oglasu stečajne uprave javnost je mogla da sazna da se u Republici Srbiji, ako imate dovoljno novca, pored propalog preduzeća može kupiti i nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja, što je oznaka za status koji je Republički zavod za zaštitu spomenika dodelio Memorijalu 1987. godine. Ovim činom, referentna javna ustanova je želela da, u skladu sa zvaničnom politikom socijaističke Jugoslavije, skrene pažnju na značaj, ne samo lika i dela Boška Buhe, najmlađeg jugoslovenskog narodnog heroja koji je septembra 1943. godine poginuo kao partizan na istom mestu na kom će tokom druge polovine šezdesetih godina 20. veka, kao deo većeg kompleksa, biti izgrađeni i ovde pomenuti „objekat turizma“ i „zgrada kulture“, već i drugih dečaka i devojčica koji su kao aktivni borci poginuli u borbi protiv fašizma. U tom smislu, Memorijalni kompleks Boško Buha je tretiran kao jedinstven kompleks ne samo na prostoru Srbije i Jugoslavije već i u čitavoj Evropi jer je u svom fokusu imao najmlađe borce protiv fašizma. Kao deo javnog prostora, Kompleks ali i sve aktivnosti koje su se odvijale unutar njega trebalo je da, pre svega među najmlađim Jugoslovenima, šire jasnu poruku o značaju: antifašističke borbe, antifašizma, drugarstva, ideja jednakosti, solidarnosti. U vezi sa tim, danas bi smo mogli postaviti pitanje – zašto se i ovih dana u Republici Srbiji koja baštini nasleđe socijalističke Jugoslavije, u kojoj se zvanična politika ni jedne „garniture“ koja se našla na vlasti od početka devedesetih do danas nije odrekla antifašističkog nasleđa, isti memorijal ne tretira na identičan način već postaje vidljiv isključivo kroz „objekte“ i „zgrade“?

Da bih objasnila kako su narodni heroj Boško Buha i antifašističko nasleđe, za malo, otišli pod stečaj tj. postali deo „stečajne mase“ u kojoj ima i „kuhinjske opreme, nameštaja i opreme po sobama, kancelarijama, vešeraja“ i sličnih (ne)potrepština i samim tim dala odgovor na pitanje koje sam postavila u prethodnom pasusu potrebno je vratiti se do godine u kojoj su antifašistički ideali trijumfovali. Da bi se razumeo kontekst unutar kog dolazi do donošenja odluke o izgradnji Memorijalnog kompleksa Boško Buha tokom šezdesetih godina potrebno je skrenuti pažnju na dva „fenomena“: odnos jugoslovenske države u socijalizmu prema deci i mladima što se drugačije zove politika obrazovanja i vaspitanja i odnos prema tekovinama antifašističke borbe.

Drugi svetski rat je okončan 1945. godine pobedom Savezničke odnosno Antifašističke koalicije kojoj je pripadala i nova, “u Ratu i Revoluciji” stvorena jugoslovenska država tačnije rečeno Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije izrasla iz partizanskog odnosno antifašističkog pokreta nastalog oko Komunističke partije Jugoslavije. I ako na pobedničkoj strani, jugoslovenska država se u godinama posle Rata suočavala sa brojnim problemima koji su bili, između ostalog, i direktna posledica istog. Ukupnom bilansu ljudskih žrtava pripadale su i dečije žrtve. Najveći broj stradalih mališana „nestao“ je u aktima direktnog terora (ubistva, klanja, masovna streljanja) i logorima. U javnom prostoru, njihova smrt je prepoznata u frazi „žrtve fašističkog terora“ koja je svoje mesto našla na mnogim spomen obeležjima, podizanim na mestu gde su komemorisane i civilne žrtve Drugog svetskog rata. Jedan broj, uglavnom starijih dečaka i devojčica, stradao je u redovima borbenih odnosno partizanskih jedinica. U korpusu dečijih ratnih žrtava, deca borci bila su daleko malobrojnija od dece žrtava fašističkog terora. Ipak, slika deteta borca je u godinama posle Drugog svetskog rata zauzimala posebno i uzvišeno mesto u javnom prostoru iz nekoliko razloga. U godinama posle Drugog svetskog rata jugoslovenska država se intenzivno služila predstavom deteta žrtve rata kako bi jasnije pozicionirala ulogu najmlađeg građanina u novoj državi. Jedno od najprisutnijih lica detinjstva u prvim godinama posle rata bilo je lice deteta borca. Sa jedne strane ono je pripadalo korpusu žrtava svih uzrasta koji su se borili za slobodu jer je jedna od osnovnih odlika antifašističke kulture sećanja koja je negovana u Jugoslaviji i Evropi posle Drugog svetskog rata bilo odavanje počasti aktivnim borcima u borbi protiv fašizma. Sa druge strane, ono je eksplicitno trebalo da afirmiše dečiju žrtvu koja je pala kao aktivan borac za slobodu legitimišući na taj način decu kao društvenu grupu koja u godinama posle rata moraju imati aktivnu ulogu u procesu izgradnje novog društva. Ne treba zanemariti činjenicu da su po Popisu iz 1948. godine deca uzrasta do 14 godina starosti činila 33% svih građana Jugoslavije. Upravo zbog toga najmlađi nosilac Ordena narodnog heroja Jugoslavije je bio Boško Buha, sedamnaestogodišnji dečak, učesnik Narodnooslobodilačke borbe koji je poginuo na Jabuci kod Prijepolja 1943. godine. Prepoznavanje dece kao jedne od najbrojnijih društvenih grupa otvorilo je brojna pitanja koja su se ticala mogućnosti izgradnje socijalizma u Jugoslaviji. Izgradnja socijalnog, zdravstvenog i pre svega školskog sistema u Jugoslaviji bila je okvir za sprovođenje nove politike obrazovanja i vaspitanja koja je već od kraja pedesetih i početka šezdesetih godina našla svoj izraz u liku deteta koje na slikama drži knjigu i loptu a ne pušku. Malo stariji čitaoci će se setiti da su baš krajem pedesetih godina odnosno 1958. godine na Opatijskom festivalu Ivo Robić i Zdenka Vučković otpevali veliki jugoslovenski hit, pesmu Tata kupi mi auto koja je postala omiljena ne samo među generacijama koje su odrastale u jugoslovenskom socijalizmu šezdesetih već i sedamdesetih i osamdesetih godina 20. veka. Popularna kultura već krajem pedesetih godina počinje da „radi“ za decu i nalazi inspiraciju u pripadnicima generacija koja su bile „pune velikih želja” odnosno među onima koje su rođene posle Drugog svetskog rata i koje u svom sećanju nisu imala neposredno iskustvo ratne stvarnosti pa ni antifašističke borbe.

Da su mladi Jugosloveni već krajem pedesetih odnosno početkom šezdesetih počeli da gube interesovanje za antifašističku prošlost i pored nastavnih sadržaja, praznika i brojnih simbola u javnom prostoru koji su ih svakodnevno podsećali na partizane i njihovu borbu, država je priznala na sednici Komiteta za negovanje revolucionarnih tradicija NOR-a koja je održana pri Petom kongresu Saveza boraca u Sarajevu septembra meseca 1965, kada je jedan od delegata rekao da „naši omladinci nisu znali ko je predsednik Jugoslavije ali su zato svi umeli da poimence nabroje igrače Fudbalskog kluba Crvena zvezda iz Beograda”. Pošto je u periodu postojanja socijalističke Jugoslavije sećanje na NOR predstavljalo „centralni istorijski i politički izvor identiteta jugoslovenske patriotske svesti“, Boračkoj organizaciji koja je u socijalizmu bila zadužena za memorije, nije preostalo ništa drugo nego da u potpunosti redefiniše politiku sećanja na Drugi svetski rat i to tako što će je preusmeriti sa brige za ratne generacije na mlade naraštaje za koje je rečeno „da žive potpuno drugačiju društvenu stvarnost u odnosu na partizane“.

U praksi je to značilo da se tekovine antifašističke borbe moraju predočiti mladima jezikom koji bi njima bio razumljiv. Memorijalni kompleks Boško Buha koji je podizan tokom druge polovine šezdesetih godina 20. veka nastao je upravo kao rezultat redefinisanja politike sećanja odnosno one koja se sa generacija koje su iznele rat preusmerila ka generacijama kojima je trebalo usaditi vrednosti koje proističu iz antifašističke borbe, pre svega zbog toga da se u budućnosti ne bi stvorio prostor za jačanje fašizma i neki novi rat. Kao najmlađi jugoslovenski heroj Boško Buha je predstavljao idealnu figuru. U trenutku svoje pogibije Boško je bio sličnog uzrasta kao oni koji su trebali da se okupe oko njegovog lika i dela. Drugim rečima, identifikacija sa dečakom borcem je bila daleko jednostavnija nego identifikacija sa prekaljenim i zrelim borcem. Novi memorijal nije bio zamišljen kao mesto na koje se dolazi da bi se polagali venci i recitovale prigodne pesme. Naprotiv, spomenik Boška Buhe predstavlja samo jedan od delova memorijala koji se sastoji iz niza celina: Doma kulture, Doma pionira i omladine Jugoslavije, Spomen doma, kamenog belega na kome piše: „Ovde je 1943. god. poginuo pionir, borac i narodni heroj Boško Buha“, sedamnaest borova posađenih na mestu Boškove pogibije i osam bronzanih spomen bista dečaka i devojčica iz svih delova Jugoslavije koji su poginuli u Drugom svetskom ratu kao borci od kojih su: Lepa Radić, Vera Miščević, Mate Blažina i Sava Jovanović Sirogojno kao i Boško Buha posthumno odlikovani Ordenom narodnog heroja Jugoslavije. Dru-gim rečima, Memorijal Boško Buha je bio zamišljen kao savremeni dečiji kamp u koji će deca dolaziti ali i u njemu boraviti kako bi edukujući se u različitim letnjim školama prolazila kroz proces obrazovanja i vaspitanja u dominantno antifašističkom okruženju.

Memorijalni kompleks Boško Buha je od samog početka definisan kao prostor koji je posvećen stradaloj deci a zapravo pripada posleratnim generacijama. Aktivna uloga dece je naglašavana u svakoj situaciji pa je tako uvek isticano kako se Memorijal gradio od „pionirskog dinara“ i ako su njegovo podizanje podržala pre svega lokalna preduzeća. Posebno je značajno naglasiti da je kao idejno rešenje za spomenik Bošku Buhi prihvaćen pobednički rad na likovnom konkursu Kako zamišljam spomenik Bošku Buhi devojčice Jadranke Berić iz Gornjeg Milanovca koja je bila samo jedna od sedam hiljada dečaka i devojčica koji su učestvovali na konkursu. Memorijalni kompleks Boško Buha je predstavljao otvorenu memorijalnu celinu ne samo prema deci koja organizovano dolaze u kampove i letnje škole već i prema onoj koja na putu do mora svraćaju u neki od obližnjih turističkih objekata. U tom smislu Memorijal je predstavljao vidljiv Znak pored puta koji je ne samo decu već i ostale članove porodice u časovima pauze i odmora trebalo da podseti na kojim osnovama počiva društvo samoupravljača koji bar jednom godišnje sebi i svojoj porodici mogu da priušte odlazak na more. Spomenik Bošku Buhi na Jabuci je otkriven 27. septembra 1970. čime je izgradnja Memorijala bila okončana. Popularisanju Memorijala Boško Buha ali i liku i delu Boška Buhe tokom sedamdesetih i osamdesetih godina 20. veka je posebno doprinela popularna kultura a najviše kultni jugoslovenski film Boško Buha koji je snimljen osam godina nakon otvaranja Memorijala na Jabuci. Angažovanje reditelja Branka Bauera, kompozitora Zorana Simjanovića, pesnika i pisca za decu Duška Radovića, pevača Olivera Dragojevića, poznatih jugoslovenskih glumaca: Marka Nikolića, Žarka Radića, Milana Štrljića, Ljubiše Samardžića ali i dečaka glumaca od kojih će neki kasnije postati velike filmske zvezde poput: Dragana Bjelogrlića, Nebojše Bakočevića itd. trebalo je da legitimiše dominantav narativ u čijim se osnovama nalazila antifašistička kultura sećanja.

Propast socijalističkog društvenog uređenja u Evropi krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina 20. veka nije zaobišla ni jugoslovensko društvo koja se raspalo u krvavom ratu. Na prostoru bivše Jugoslavije nastao je čitav niz izrazito nacionalnih država. Srbija je bila jedna od njih. Potraga za novim identitetom bila je u direktnoj vezi sa veoma složenim i agresivnim procesom, „izmišljanja tradicije“ koji se pre svega „obrušio“ na jugoslovensko odnosno zajedničko nasleđe pa i sećanje na Narodnooslobodilački rat za koji je već rečeno da je predstavljao „centralni istorijski i politički izvor identiteta jugoslovenske patriotske svesti“. „Nova“ stvarnost zahtevala je „izmenjeno stanje svesti“. Promenjeni su nazivi ulica, trgova, škola. Sve češće se govorilo o oskrnavljenim i „obezglavljenim“ bistama i zapuštenim memorijalima posvećenim antifašističkoj odnosno borbi i stradanju partizana u Drugom svetskom ratu. Upravo u tim godinama, polako ali sigurno počinje da propada i Memorijal na Jabuci koji je tokom devedesetih služio i kao centar za privremeni smeštaj izbeglica koje su u Srbiju stizale mahom sa prostora Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Od Memorijala koji se nekada nalazio na „glavnom putu“, onom koji je Srbiju povezivao sa drugim delovima Jugoslavije, Memorijalni kompleks Boško Buha se našao na kraju puta ali i egzistencije. Za svoj „produženi“ život mogao je, para-doksalno, da „zahvali“ ratu čijim su vizuelnim identitetom dobrim delom dominirali simboli koji su se u Drugom svetskom ratu vezivali za pripadnike okupatorima bliskih pokreta poput ustaškog i četničkog. Da se kojim slučajem rešim i isti ovaj tekst pretočim u dramu na ovom bi mestu postao antička tragedija. Gledaoce bi podilazili žmarci jer bi hor gromoglasno klicao dve poslednje reči iz prethodne rečenice. Dakle: „Ustaše i četnici“!

U prvoj sledećej sceni videli bi ste petnaestogodišnjeg Boška Buhu kako 1941. godine zajedno sa ostalim članovima svoje porodice kao pripadnik srpskog naroda beži iz Hrvatske koja je u međuvremenu postala deo marionetske, fašističkim idealima do kraja lojalne Nezavisne Države Hrvatske, kako bi se sklonio u Srbiju odnosno Jadarsku Lešnicu. U narednoj sceni videli bi ste sedamnaestogodišnjeg Boška Buhu, prekaljenog borca sa Neretve i Sutjeske kako kao pripadnik Druge proleterske udarne brigade pokušava da pređe u Srbiju koju je napustio zajedno sa glavninom partizanskih odreda još početkom 1942. godine verujući da ona bez obzira na poraz, sve masovne zločine i logore kojima je svedočila nikada neće postati četnička i ljotićevska. Boško Buha je poginuo septembra meseca 1943. godine u četničkoj zasedi na Jabuci kod Prijepolja. Nema čoveka koji je otišao u rat a da nije želeo da se vrati kući. Boško Buha je poginuo na pragu „svoje“ i „naše“ kuće. Ubili su ga pripadnici „njegovog“ i „našeg“ naroda koji su tokom Drugog svetskog rata sarađivali sa okupatorom. Zbog okolnosti pod kojima je poginuo, slavljenje lika i dela Boška Buhe u periodu postojanja socijalističke Jugoslavije je bilo od izuzetnog značaja jer je ukazivalo na potrebu izgradnje društva koje ne samo da prihvata antifašistički ideal već i odbacuje kolaboracionističko nasleđe. Upravo ova dvojnost je bila odlika antifašističke borbe koja se u jugoslovenskom kontekstu razumela kao zajednička i samim tim kao jedinstvena borba svih jugoslovenskih naroda koji kao pripadnici borbenih, partizanskih jedinica nisu bili nacionalno već idejno opredeljeni. Odbacivanje jugoslovenskog nasleđa kao jednog i nedeljivog skupo je koštalo sve žrtve i fašizma i fašističkog terora. Ovu poražavajuću praksu koja počiva na ideji da iz istorije uzimate samo ono što služi legitimisanju savremenih političkih elita u Srbiji su najskuplje platili junaci koji su u Drugom svetskom ratu stradali kao žrtve kolaboracionističkih vojnih formacija tačnije rečeno četnika jer je Narodna skupština Republike Srbije zakonskim aktima iz 2004, 2006, 2011. godine zaokružila izjednačavanje partizanskog i četničkog pokreta tako što je drugi zvanično okarakterisala kao antifašistički. Kada je maja meseca 2015. godine rehabilitovan i Dragoljub Mihajlović pošto je prethodno izrečeno da posleratno sudstvo u Jugoslaviji nije sudilo saradnicima okupatora već političkim neistomišljenicima postalo je jasno da će se u narednom periodu pa i u danima kojima svedočimo antifašistička borba čitati u jednom novom, odnosno nacionalnom ključu. Drugim rečima, u savremenom srpskom društvu antifašizam je slavljen i prihvatljiv samo do mere koja toleriše priče o slavnoj borbi i požrtvovanju. Svaki pokušaj ukazivanja na pojavu otvorene kolaboracije ne samo četnika već i čitave kolaboracionističke uprave Vlade Milana Nedića na tlu nemačke okupacione zone u Srbiji, uloge pripadnika pokreta Dimitrija Ljotića u zločinima na tlu Srbije ali i pripadnika drugih formacija karakteriše se kao zalaženje u kontraverzu i problematiku o kojoj nauka tek treba da da svoj sud. Uzročno posledično, novo čitanje kolaboracije zahteva i novo čitanje svih onih koje su pripadnici kolaboracionističkih pokreta tj. pre svega četničkog jer je on jedini zvanično proglašen antifašističkim, ubili. Pošto se čak ni u društvu koje slavi četnike teško šta može zameriti dečaku koji je poginuo kao pripadnik partizanskog pokreta koga antifašisti četnici prihvataju kao antifašistički, a još teže se može igrati na, u Srbiji proverenu kartu da je kao nejaki dečkić bežao od „ustaškog noža“, jer su ga na kraju ipak ubili četnici… pardon antifašisti… izvinite četnici, ne preostaje nam ništa drugo dragi naš Boško, hrabri naš dečače nego da te sklonimo, da pustimo da obrasteš u korov i travu.

Nemojte se iznenaditi kada jednom prilikom stanete sa decom da popijete produženi espreso sa mlekom u restoranu novoizgrađene Kuće za odmor koja se zove Četnička zaseda a koja će, što da ne, nići na ruševinama Ugostiteljsko turističkog preduzeća Putnik Prijepolje. Ne zanosite se previše lepotom kraja. Mogli bi ste da zaboravite da upozorite svoje „mlade“ da ne idu daleko i da nikako ne zalaze u šipražje iz koga vire bronzane glave mrtve dece.

Dr Sanja Petrović Todosijević, naučna saradnica Instituta za noviju istoriju Srbije, članica Centra za jugoslovenske studije, članica Predsedništva Saveza antifašista Srbije i zajedno sa dramskom pedagoškinjom Ivanom Bogićević Leko jedna od pokretačica Peticije Sprečimo prodaju Memorijalnog kompleksa Boško Buha

Podeli sa prijateljima

  
Posted in Društvo, Politika, Tekst, Vesti and tagged .