Karakterologija palanke

Kultura

Ožalošćena porodica
Foto: Vicencio Žaknić

Ožalošćena porodica, Branislav Nušić, režija Jagoš Marković, Narodno pozorište Beograd

U uvodnom prizoru predstave Ožalošćena porodica, na iskošenoj sceni ogoljenog ambijenta, vidimo likove koji sede u crnini. Svako od njih donosi emociju delotvorne geste žalovanja, pritom ostajući distanciran od sveopšte i patetične jadikovke. Iz načina scenskog prikazivanja ožalošćenosti, mehaničkih pokreta i uniformisanog izraza, nazire se tragikomičnost koja poetiku predstave usmerava ka ironijskoj distanci. Osavremenjena žalosna porodica ostala je identična Nušićevoj. Na sceni su likovi prepredenih manipulatora, lažova grozničave nervoze, licemernih i pohlepnih marginalaca željnih novca, slave i pre svega života. U komičnom lukavstvu scenskih likova Ožalošćene porodice puno je tragike, iskonske tragedije neproživljenog života, socijalnog licemerja naglašenog već samom činjenicom tvrdoglave opterećenosti novcem i materijalnim blagostanjem.

U drami Ožalošćena porodica Branislav Nušić prikazuje karakterologiju našeg malog mesta. U želji da se dokopa bogatstva preminulog rođaka okupljena rodbina ulazi u neizvesnost mogućeg nasledstva, pa u drami izostaje momenat istinskog žalovanja u korist čistog koristoljublja. Likovi su oštećeni, emotivno neuravanoteženi i neostvareni, zaglavljeni u sferu plitkog palanačkog ogovaranja, nespremni za dublju emociju. Usporavaju ih krivine ljudske slabosti. Nušić karakterologijom lažno ožalošćene rodbine ulazi u obračun sa mentalitetom palanačkog uma zarobljenog u uverenje da se lični prosperitet zasniva isključivo na tuđoj nesreći. Iz tipičnih, u isto vreme pomaknutih, dramskih situacija naglašena je, ne samo konvencionalna priroda žalovanja i time sveopšta dvoličnost, već i klica svojevrsne samosvesnosti likova u odnosu na vlastitu neostvarenost i tendenciozno životarenje.

Reditelj Jagoš Marković u insenaciji Ožalošćene porodice sledi tragikomičnu liniju dramske osnove, pridodajući rediteljskom izražaju ironijski segment tekstualne nadopunjenosti. Tim postupkom pogađa suštinu Nušićeve kritike društvenih anomalija i situaciju ožalošćenosti približava savremenom trenutku. Netipičnim situacijama tipičnih likova iz komšiluka reditelj pridodaje formalnu inovativnost autonomnog čitanja čime nastoji da scenske situacije približi modelu participativnosti. Tekstualna osnova nadopunjena je specifičnim znakom savremenog rediteljskog čitanja, koreografskim nijansama i ironijskom distancom. Svaki tekst je, rečima Sare Kofman, na marginama sopstvenog tela i time otvoren za kalemljenje i ,,beskrajno kruženje tekstova koji prelaze iz jednog u drugi’’. Na margine Nušićevog dramskog teksta Marković je nakalemio savremene metafore i oblikovao spektar likova grozničavog društvenog licemerja današnjice.

Ožalošćena porodica

Ironijska distanca prisutna je kroz gestu i glumačku izražajnost tako da se nadopisuje na izvorni tekst Nušićeve karakterologije. To je još jedan rediteljski postupak kojim se pogađa suština scenske radnje. Ironija, kako piše Vladimir Jankelevič, dreši jezike, ona izvodi intelektualna kretanja i omogućuje nam da pogodimo zadnje misli i čitamo između redova. Svakom liku predstave reditelj na tlo potencijalne tipične izražajnosti pridodaje ironijsku situaciju metonimijske osnove. Prenaglašenost nadopunjuje kontekst. Time sve ono obično, kroz prizore iz svakodnevnog života malih ljudi željnih materijalnog blagostanja, postaje groteskno i time problematizovano na nivou scenske posredovanosti. Česta transformacija tipičnih likova u netipične situacije donosi obrat u reprezentacijskom smislu pa se od klasičnog čitanja ulazi u dominantno čitanje preko granice tekstualnog. Nadopisivanje usložnjava situacije i svodi ih na savremeni kontekst markiranja vrednosne i duhovne dezorijentacije.

Nušićevi likovi na sceni Narodnog pozorišta, u rediteljskoj viziji Jagoša Markovića i dramaturškoj intervenciji Moline Udovički Fotez, predstavljeni su kao karikature. Naglašen je formalni karakter izražavanja, oni deluju uniformisano i mehanički poput robota. Time se uspešno naglašava dezorijentisanost u odnosu na vrednosne prioritete, kao i stalna potreba za kolektivizacijom osećaja. Sledeći Krležinu misao da je u gomili toplo, premda smrdi Nušićevi likovi su prikazani kao stradalnici koji hodaju po toj granici između toplote i smrada. Nespremni su da očiste svoj životni prostor, pa se lako odlučuju da se prikriju maskom drugosti i tako ostanu nedirnuti, svesno uskraćeni bilo kakve individualnosti. Metaforičko presvlačenje u odeću drugog predstavljeno je, ne samo kroz kolektivizaciju scenskih karaktera, nego i kroz određene scenske postupke poput slike pokojnika uperene u žalosnu porodicu. Posle svake nečasne vratolomije, lažnog naricanja, ogovaranja ili krađe, likovi imaju potrebu da se pred slikom pokojnika poklone i prekrste čime se u pitanje dovodi priroda društvene konvencije. Pogled pokojnika uslovljava izvestan napor moralisanja. Momenat performativnosti i naglašene formalnosti u izražavanju likovima daje mogućnost za potencijalno etičko raz-otkrivanje. U čestim scenama kolektivne geste, scenskog bauljanja u grupi, pokazuje se sva ispraznost ličnih unutrašnjih težnji. Mehanički zbir događajnosti podstiče karikaturalnu sliku likova koji su smešteni na rubove realnosti bez mogućnosti ili hrabrosti etičkog prekoračenja.

Promišljenu i slojevitu režiju prati funkcionalna scenografija Matije Vučićevića kojom se uspešno dočaravaju izvedbene situacije. Scena je iskošena, sa dodatnim platformama sa strane, u blizini gledališta, po kojima glumci često hodaju, najčešće u grupi. Na sceni su stolice, salonski tepih dok se sa strane uočavaju praznine u koje glumci često ,,nestaju’’, da bi bojažljivo virili iz tih rupa u paničnom strahu od razotkrivanja. Kostimi Marie Marković Milojev deluju prefinjeno, stilizovano i kreativno, napravljeni su sa intencijom da se istovremeno oslika pokondirenost Nušićevih junaka, ali i njihov tvrdičluk, neumerenost i prikrivena teskoba. Scenska atmosfera je nušićevska, premda nekako hladna, na prvi pogled monotona. Reditelj ne pokušava da karakterologiju palanke predstavi kroz šarenilo izraza, već sasvim primereno scenu preobražava u hladnu i ograničenu teritoriju iz koje gotovo da nema izlaza.

Najveća vrednost ove predstave je galerija likova koji su inspirativni u svojoj zatvorenosti i ograničenosti. Pored rediteljskog postupka, zasluga za to ide odličnom glumačkom ansamblu u kome nije bilo malih uloga. Svi izvođači na sceni podjednako su izloženi permanentnoj kreaciji i promenama, pokazujući pritom izrazito veliku mogućnost autentičnog stava. Naglašavam stava jer je postalo opšte mesto da glumci, čak i oni najbolji, često igraju svoju ulogu bez imalo strasti, da različite uloge donose na isti način, bez konceptualizacije i predstavljačke prodornosti. Za takve situacije najčešće su odgovorni reditelji nespremni da rade sa glumcima na polju performativnosti tako da lik koji tumače izvođači donesu izvan nametnutog kolokvijalnog i normativnog obrasca. U ansamblu predstave Ožalošćena porodica glumci su igrali samouvereno i sa stavom, uz inspirativnu autentičnost otvorenog učitavanja značenja i dubinskih slojeva tumačenih likova.

Ožalošćena porodica

Radmila Živković maestralna je u postupku gestikulativnog učitavanja značenja. Sa malo reči, uz naglašenu autonomnost u nastupu, njena Simka prepuna je dvosmislenosti i začudnosti. Sa tamnim naočarima, u crnini, začućenog izraza lica ona se po sceni tetura poput karikature, ipak spremna da reaguje u svakoj situaciji kako bi zadržala povlašćeni položaj. Vanja Ejdus ostvarila je jednu od najboljih uloga u dosadašnjoj karijeri jer je na komičan način donela lik brbljive i lukave Gine, nametljive žene, željne pažnje i novca, sklone laganju i raznim mahinacijama. Njena komika je očaravajuća, zapada u prenaglašavanje, ali sa opravdanim ciljem incentivnosti dramske individualnosti. Na sličan način, uz izrazitu potrebu za karakterizacijom obične žene iz naroda, igra Nela Mihailović. Ona se u ulozi Vide odlično snašla u komičnim, ali i koreografski i fizički zahtevnim situacijama.

Aleksandar Srećković lik Tanasija donosi uz stalno naglašenu ironiju u izrazu, budući da se i on, poput Simke, kreće automatski, donekle mamurno i ograničeno, čime je istaknuta karikaturalnost njegovog lika. Srećković je odličan u izrazu, nalazi pravi način da se predstavi autentično čak i onda kada nema svoju situaciju na sceni. Prava je šteta što ovog glumca ne gledamo u većim i važnijim ulogama, a izgleda da je Marković kao reditelj dovoljno mudar da iz njega izvuče ono najbolje u glumačkom smislu. To je vidljivo i u predstavi Antigona, u kojoj Srećković igra sporednu ulogu glasnika, ipak ostvarujući jednu od najupečatljivijih i najboljih uloga. Dušan Matejić sugestivan je kao Mića, nastupa glumački zrelo i dikcijski tačno. Njegov lik sav je u besu i nestabilnosti, u grčevitosti i nezadovoljstvu. Matejić nalazi pravu meru na relaciji između komične prenaglašenosti i tragičke nedorečenosti, pa svoju ulogu igra na jedinstven i netipičan način.

Sarka Danice Maksimović unosi na scenu određeni ekstatičan element jer je njena interpretacija sva u rasponu između invazivnosti i otuđenosti od nametnutog kolektiva. Ta distancirana nelagodnost nametnute pripadnosti vidljiva je u trenutku kada jedino ona svoj crni kostim, dugu i elegantnu haljinu, menja blještavom, zelenom haljinom kojom odbacuje sve ono palanačko u korist životnog principa. Saša Torlaković kao Agaton samouveren je i komičan, uspeva da dočara karakter manipulativnog rođaka željnog nasledstva po svaku cenu. Nebojša Dugalić kao Proka mrzovoljan je i uplašen, u njemu se odigrava ekplozija potisnutih osećanja. Slobodan Beštić odličan je kao advokat, dok Suzana Lukić u predstavi prepunoj karakternih bludnika igra blagu i miroljubivu Danicu, naivnu i uplašenu devojčicu nespremnu da uđe u svet manipulacije i laži.

Predstava Ožalošćena porodica pokazala je svu raskoš mogućnosti doživljaja umetnosti. Rediteljski tačna i slojevita, glumački maštovita, ova predstava je trenutno jedna od najboljih na beogradskom repertoaru. U režiji Jagoša Markovića Nušićeva Ožalošćena porodica je osavremenjena na umetnički inspirativan način, izvan mrtvila čiste ispraznosti. Svako vreme ostaje obeleženo svojim ožalošćenim porodicama, a možda najvažnije nedoumica nakon gledanja ove predstave jeste pitanje da li imamo mogućnost da ostanemo izvan salona ožalošćenih, ili smo, sioranovski rečeno, nesvesno ožalošćeni time što smo uopšte rođeni i tako predoređeni da zauvek žalujemo.

Podeli sa prijateljima

  
Posted in Kultura, Tekst, Vesti and tagged , .