Srpska Pravoslavna Crkva

Lingua blablativa

Nakon bezuspešno okončanih pregovora Vlade Crne Gore i Srpske Pravoslavne Crkve 21. jula o promeni zakona o veroispovesti, a uoči predstojećih izbora u Crnoj Gori, sukobi između SPC-a, srpskog establišmenta (i prosrpski orijentisanih crnogoraca/ki) i Vlade Crne Gore se zaoštravaju. Šta je osnovno političko i ideološko razilaženje, koju retoriku koriste zaraćene strane i kako sukob utiče na politička previranja u Crnoj Gori?

U ime oca i sina i svetoga duha amin. Draga braćo i sestre, prema istraživanjima javnog mnenja koja je nedavno obavio podgorički Centar za demokratiju i ljudska prava (CEDEM) vladajuća DPS je opala na 35,3 posto podrške građana/ki, što je jedan od najslabijih dosadašnjih rejtinga ove stranke.^[1] Rezultat predstojećih izbora bi zato mogao biti nepredvidiv, budući da je vlast Mila Đukanovića u određenoj meri uzdrmana sukobima vlade Crne Gore sa Srpskom Pravoslavnom Crkvom. Održani pregovori služili su da obe strane pokažu svoju spremnost za dijalog te da se u očima suprotnih strana dodatno pokažu kao otvorene za kompromis, međutim SPC je odlučno odbila ponude koje je crnogorska Vlada iznela. Na propalim pregovorima izneseni su predlozi Vlade CG koji do sada možda predstavljaju i najdalji korak u pokušaju kompromisa koje je crnogorski premijer Duško Marković ocenio kao veliki ustupak SPC. Među iznetim predlozima za promenu Zakona o veroispovesti najradikalniji su da se (1) utvrđivanje vlasničkih upisa iz upravnog postupka premesti u redovni sudski postupak gde teret dokazivanja vlasništva pada na državu a ne crkvu; (2) Srpska Pravoslavna Crkva nastavi služiti svim crkvenim i manastirskim objektima, imanjima i drugim nepokretnostima koje su državno vlasništvo ili se u sudskom postupku utvrdi da su državno, versko i kulturno dobro; (3) isključi mogućnost da verske objekte može koristiti bilo koja verska zajednica osim Mitropolije crnogorsko-primorske i drugih eparhija SPC u Crnoj Gori.

Čini se da ovi predlozi donekle obezbeđuju neometan rad i praktikovanje vere SPC na teritoriji Crne Gore, budući da se tim predlozima omogućava ekskluzivno korišćenje verskih objekata, ali kako je SPC izričito odbila ovakve predloge, stiče se utisak da je predmet spora samo vlasništvo. Iako crkvena autonomija institucije, kao ni pravo na korišćenje “srpskih svetinja” nisu ugroženi, SPC optužuje Vladu Crne Gore da ovim državnim prisvajanjem vlasništva nad objektima vodi zapravo mnogo širi i apstraktniji “rat” protiv Srpske Crkve, a time i Srba i srpstva. Time se kao dve suprotstavljene strane kristališu antisrpska trenutna vlast CG i prosrpska opozicija čiji je Crkva bastion. SPC ne samo da brani svoje vlasništvo već u poslednje vreme sve češće ističe i svoj politički stav šireći svoj domen van “crkvenih pitanja”, na politička pitanja izbora. U njenoj retorici izlazak na izbore i glasanje protiv vladajuće stranke postavlja se kao pitanje odbrane sopstvene egzistencije i identiteta. Mitropolit SPC u Crnoj Gori je u prethodnom periodu, obraćajući se vernima, pozivao da se ne glasa za aktuelnu vlast i partije koje su podržale Zakon o slobodi vjeroispovijesti, na šta je vladajuća Demokratska partija socijalista optuživala mitropolita Amfilohija i SPC da rade protiv države Crne Gore i da su se politički otvoreno svrstali u deo opozicije na predstojećim parlamentarnim izborima krajem avgusta.

Kojim se retoričkim i taktičkim sredstvima služe zaraćene strane u ovom nacionalističko-verskom sukobu koji prerasta u politički i medijski rat? SPC svoj stav ne iskazuje samo tokom verskih beseda, već i na javnim manifestacijama i u prosrpskim medijima kako u CG, tako i u režimskim listovima u Srbiji. Diskurs SPC uključuje negiranje crnogorske nacije, Crnogorske Pravoslavne Crkve, kao i crnogorskog jezika. Crkveni poglavari se služe istorijskim “podacima” ne bi li dokazali da je crnogorski identitet i sve što je njegova posledica (država, crkva, nacija, jezik) veštačka tvorevina, ali ne samo da je veštačka tvorevina nego je i stvorena od strane drugih velikih sila a ne samih Crnogoraca/ki, koji se prema mišljenju SPC većinski identifikuju sa svojom srpskom braćom i sestrama. Nedavno je u Herceg Novom održana manifestacija “Trg of Ćirilice” na čijoj je tribini episkop budimljansko-nikšićki Joanikije kritikovao ideju crnogorskog jezika, ali i nacije i crkve. Izjavio je da je italijanska okupaciona uprava tokom Drugog svetskog rata „prva zvanično uvela crnogorski jezik, projektovala crnogorsku naciju i projektovala crnogorsku pravoslavnu crkvu.” Sličan diskurs čujemo kada je reč o svim susednim zemljama kojima se spore prava – pravo na državu koje se spori Kosovu, pravo na jezik koje se spori Bošnjacima, pa i Hrvatima, pravo na crkvu koje se spori Makedoncima itd. Pod izgovorima da su “veštačke” i “strane” tvorevine. Pri čemu se unutar ovog diskursa Srbija (Srbi, SPC) postavlja kao ta koja rasuđuje ko ima prava na šta, budući da polaže istorijska prava kako na teritoriju, tako i na veru i na jezik, pa i nacionalni identitet koji one temelje. Optuženi za ove veštačke tvorevine mogu biti razni, najčešće varijacije na temu su da su crnogorsku naciju izmislili komunisti, ali evo na primeru episkopa Joanikija vidi se da odgovornost može biti i na italijanskim okupatorima. Budući da sada nije politički trenutak u kom bi se najviše pristalica pridobilo antikomunizmom SPC se okreće nekakvom četničkom antiimperijalizmu (?).

Na Joanikijeve reči odgovorila je Nela Savković Vukčević^[2], kandidatkinja za poslanicu liste „DPS – Milo Đukanović“: “Upravo je aktuelni vrh SPC nastavljač politike okupatora. Neka se episkop Joanikije podsjeti da je mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije Lipovac tokom Drugog svjetskog rata bio uz, a ne protiv okupatora. Bio je na Petrovdanskom saboru, svečano je dočekao okupacionog guvernera Pircija Birolija, a u njemačkoj komandi na Cetinju je proslavio Novu 1944. godinu. Tadašnji mitropolit i većina sveštenstva Mitropolije crnogorsko-primorske su bili uz okupatora, tako da ono što danas SPC radi protiv crnogorske državnosti i nacionalnosti je dobrim dijelom nastavak anticrnogorske politike koju je MCP zajedno sa okupatorima tokom Drugog svjetskog rata vodila protiv Crne Gore”.

Vladina retorika je reči poglavara jedva dočekala da bi SPC prozvali za klerofašizam, nacionalizam, antisekularizam, čime postaju državni neprijatelji Crne Gore, njenog sekularnog poretka i njenog evropskog puta (čiji je bastion isključivo vladajuća stranka). DPS svoje političke poene skuplja potencirajući istorijsku utemeljenost nacionalnog identiteta Crnogoraca/ki koja opravdava postojanje autonomne crkve, jezika i nacije, a u temelje identiteta postavlja otpor srpskom imperijalizmu. Kako pomenuta političarka navodi u svom odgovoru Joanikiju: “U Novosadskom sporazumu iz 1954. godine navedeno je da Srbi, Hrvati i Crnogorci imaju zajednički narodni jezik. Crna Gora je tada pristala da se u ime zajedništva odrekne svog nacionalnog imena u nazivu ovog jezika. Zasluga savremene crnogorske vlasti je što se usudila da raskine s politikom žrtvovanja Crne Gore za tuđe interese i što je crnogorski jezik nazvala crnogorskim imenom”.

Srpski “kleronacionalisti” kako su nazvani pripadnici SPC u Crnoj Gori i crnogorska vlast istovremeno pričaju dve različite istorije Crne Gore – počevši od toga koje je poreklo jezika, preko imena Montenegro i identiteta Montenegrini/ne, do toga šta se dešavalo sa crkvenim i drugim istorijskim spomenicima. Episkop Joanikije tvrdi da je navodna promena identiteta Crne Gore počela rušenjem Njegoševe kapele krajem šezdesetih, na šta dobija odgovor da izgradnja mauzoleja “nije bila promjena, već zaštita crnogorskog identiteta i Njegoša od anticrnogorske politike SPC” koja pretvara Crnu Goru u “srednjovjekovnu rašku palanku.”^[3]

Svoje izlaganje episkop je zaključio konstatacijom da srpski narod u Crnoj Gori treba da se oslobodi od okupacije „koju naša braća koja su na vlasti sprovode“. On je tu „okupaciju“ uporedio sa turskom, austrougarskom i italijanskom. Tako je deo Crnogoraca koji se tako identifikuje zapravo okupator Crne Gore, a srpski narod u Crnoj Gori trebalo bi da se oslobodi od te okupacije i da se izbori za srpski identitet države, nacije, jezika, kulture i istorije.

Tomislav Marković u tekstu za Al Jazeeru ističe političke poruke mitropolita Amfilohija u pokušaju da se dokuči njihova ideološka pozicija u odnosu na fašizam. Poruka mitropolita Amfilohija glasi da će prvi put u životu izaći na izbore te poziva građane da izađu na izbore i da nipošto ne glasaju za one “koji su krvlju obgarlili Božić i 1919. i 1941.”. On referiše na učesnike Božićnog ustanka 1919, koji su se borili za državu Crnu Goru, a koje su ih srpski žandarmi ubijali sa sve porodicama. Marković ukazuje na ove dvostruke standarde kada je u pitanju definicija zločina: “Međutim, mitropolit ne smatra da su žandarmi Aleksandra Karađorđevića krvlju obagrili Božić, jer ubijanje žena i dece izgleda nije zločin.” A 1941 su krvlju obagrili Božić partizani boreći se protiv fašista okupatora i njihovih četničkih saveznika.

Amfilohije time izjednačava partizansku borbu protiv četnika i fašista sa crnogorskim ustankom za autonomiju države i povlači imaginarnu istorijsku nit od učesnika Božićnog ustanka preko antifašista do današnje vlasti. Malo je nejasno da li pokušava sadašnju vlast da označi kao antifašističku ili kao nacionalističku ili oba, kao i kojom linijom povezuje sadašnju (kvazi)demokratsku neoliberalnu vlast sa antifašističkom borbom i komunističkom vlašću. Takođe sam odnos vladajuće stranke prema tome je li ona kosmopolitska ili nacionalistička ostaje nejasan. Dok sa jedne strane identitet utemeljuje na potpuno nacionalističkoj propagandi, sa druge su njene vizije evropski put u čijem je temeljima kosmopolitska istorija primorja. Ovaj kosmopolitski duh vladajuće stranke opozicija vidi u ideji da je Milo “sluga globalnih satanista”, te je zato udario na crkvu jer je dobio zadatak da eliminiše pravoslavno hrišćanstvo iz Crne Gore, kako u svom tekstu piše Nebojša Medojević jedan od lidera Demokratskog fronta.

Za sve ovo vreme najveći saveznici obe strane su crnogorski i srpski mediji. Crnogorski mediji za organizaciju litija i saradnju sa SPC optužuje klerofašističke organizacije Srbije među kojima su predsednik klerofašitičke organizacije Mladen Obradović, portparolka ekstremno desničarskog pokreta ,,Zavetnici“ Milica Đurđević-Stamenkovski i sin predsednika Srbije Aleksandra Vučića, Danilo Vučić, koji se dovodi u vezu sa navijačko-huliganskom grupom ,,Janjičari“. Crnogorski mediji ističu i da srpski establišment i vladajuća SNS podržavaju litije, a podrivaju vladajuću stranku. Što je sasvim blizu istine. Srpski režimski tabloidi podržavaju SPC prateći njene aktivnosti, ismevaju Mila Đukanovića i objavljuju intervjue sa opozicijom. Informer Đukanovića naziva “autokratom” (prelepo primećivanje bahaćenja kad su tuđe autokrate u pitanju), a Crnogorce “Milogorci”, izjednačavajući Crnogorce sa vlašću a Srbe sa opozicijom. Srpski telegraf objavljuje fotografije Đukanovića uz komentar o “šest stadijuma psihoze” dok Kurir, Alo i Večernje novosti predskazuju pad vlasti. Ceo medijski linč Mila Đukanovića praćen je narativom o krađi izbora čiji vrhunac predstavlja vest da režim u Podgorici sprema dovođenje više hiljada Roma iz Italije, Nemačke i Holandije koji će glasati na izborima.^[4]

Da mediji prate predizborne kampanje dođe im u opisu posla, da budu režimske, to smo navikle/li, ali ono što u celom sukobu (barem meni) najviše bode oči je politički angažman crkve kao institucije. Ako joj blaga ovog sveta nisu cilj, zašto je sloboda veroispovesti bez vlasništva problem? Ako smo se već odavno dogovorile/li da smo sekularne države šta god mislili o našim nacionalnostima, zašto se kao političke vođe opozicije ili podrška režimu izdvajaju poglavari crkve? Zar nismo svedočili kakve posledice ima kada jedan duhovni vođa blagosilja političke postupke, preciznije vojnike koji idu da ubijaju i siluju, i zaključile/li da je to na samo korak do crkvenog mešanja u prava na abortus, demografska pitanja, prava nacionalnih verskih i etničkih manjina, kao i definisanje porodičnog prava? Svesne/i smo da su kroz istoriju sa crkvenih oltara od vremena pa do sad dolazile političke poruke, da su duhovne besede na praznike uvijene u reči ljubavi i bratstva često služile kao govor mržnje usmeren na one koji nisu braća i sestre (jer se braća i sestre u Hristu iz nekog razloga mere prema stepenu srpstva), ali da li je danas kada su sve moguće tenzije institucionalizovane u svoje politički radikalne opcije zaista potrebno da ih crkva pothranjuje? Ne bi li bolje bilo da nas hrani telom Hristovim i ostavi se zemaljske vlasti? Ako se već oseća ugroženo, kako to da drugi obraz više nije opcija? Da li mir, sloga, bratstvo i ljubav imaju tako selektivnu i demagošku primenu u dugim besedama koje su sastavljene tako da jedan veliki deo vernica/ka poželi da trajno napusti objekat molitve kojoj god državi i crkvi pripadao? Crkvi nije mesto u predizbornoj kampanji, političkom govoru nije mesto u besedi koja sledi posle molitve, borba za ovozemaljska dobra nije viši cilj crkvenih poglavara, a mediji i političke stranke ne treba da budu sredstvo crkve za postizanje političkih ciljeva. Bogu božije, caru carevo. E sad što su ovde predsednici i carevi i Bogovi, to je drugo.

Foto: SPC, Pinterest

Pročitajte i prethodni post: Boško Obradović na barikadama.

* Termin “lingua blablativa” osmislio je nemački sociolog Niklas Luman da opiše manipulativnost jezika, mogućnost da se njime u kulturi i društvu proizvode ili reprodukuju odnosi moći i utiče na percepciju i poimanje stvarnosti.

Podeli sa prijateljima